WORK IN PROGRESS

En iert

A

Sligaziun

plaid clav: FAR SI IERT

Info grafica: per plascher integrar cruschera cul plaid da sligiaziun

Erklärung

La scolasta prepara en 9 differents loghens mintgamai in cup che cuntegn ina jarva ni ragisch. Ella cuviera mintga cup cun in fazalet ni ina folia, per ch'ins vesi buca tgei ch'ei lien (9 posts). 

 

Ussa parta la scolasta la classa en gruppas da dus. Mintga gruppa survegn in pindel per cuvierer ils egls ed ils carnets da lavur per far la cruschera e va tier in post: In cuviera ils egls cul pindel ed emprova cun ferdar da lignar da tgei jarva ch'ei setracta. Sche quei gartegia buc, astga l'auter student gidar (quei ei pli sempel, cunquei ch'el sa prender naven il fazalet e vesa tgei ch'igl ei).

 

Il plaid-clav (far si iert) fa la punt alla poesia. La scolasta sa sclarir la muntada ed introducir la tematica cullas suandontas damondas:

• Tgi da vus ha in iert a casa?
• Tgi da vus fa bugen si iert? 
• Tgei crescha tut en vies iert? 

Remarca:

El romontsch dat ei dus plaids per l'expressiun tudestg Garten. Cun iert manegian ins cunzun il liug, nua ch'ils legums creschan en eras. Il plaid curtgin ei pli generals e descriva il liug, nua ch'ins serevegn e nua che plontas e flurs creschan.

C

Sligaziun

El romontsch dat ei dus plaids per l'expressiun tudestga Garten. Cun iert manegian ins cunzun il liug, nua ch'ils legums creschan en eras. Il plaid curtgin ei pli generals e descriva il liug, nua ch'ins serevegn e nua che plontas e flurs creschan. 

D

Sligaziun

  endretg falliu

Ils affons maglian l'entschatta cun gust legums.

   x

Bab Flurin less ch'ils affons schazegien la maglia.

 x  

L'auter di plova ei.

   x

L'entira famiglia lavura en curtgin.

   x

Bab Flurin sto ir a cumprar ina pala.

   x

Els dattan aua allas flurs.

 x  

La lavur en curtgin ei strentga.

 x  

Suenter la lavur fan els in paus silla schischera.

 x  

Ils affons han fomaz la sera.

 x  

Erklärung

Ils students legian las constataziuns e decidan, sch'ellas ein correctas ni fallidas. Per finir aschuntan els duas atgnas constataziuns. Quellas san vegnir prelegidas el plenum ni ch'els san schar sligiar ellas lur vischin/vischina.

E

Erklärung

Ils students sutlingeschan ella poesia ils plaids che han da far culla tematica dad iert e curtgin. La scolasta supplichescha els da rimnar ulteriurs plaids e mintgin numna dus, in ch'entscheiva cul bustab da lur prenum ed in ch'entscheiva cul bustab da lur schlatteina (p. ex. Thomas Maissen > T sco tiara, M sco mantun). Sch'ils students numnan da quels ch'ein buca sillas cartas dil model, sa la scolasta cumpletar il model cun quels plaids. Ils plaids dil model da copiar vegnan tagliai ora e rasai cul tgau ensi sin ina meisa, aschia che tut ils students san leger els. En classa pondereschan els, tgei gruppas ch'ins savess far culs plaids ed ordineschan els leusuenter.  

 

Gruppaziuns pusseivlas ein:

-

tenor specia da plaids (verbs, nomens, adjectivs)
-

tenor quei che viva e quei che viva buc
-

legums, fretgs e jarvas
-

animals
-

uaffens ch’ins drova el curtgin
-

activitads
-

plaids che renvieschan all'aura

F

Erklärung

Ils students elegian tschun plaids e scrivan ina cuorta descripziun da lur curtgin (da siemi). Sco evaluaziun prelegia la scolasta las suandontas constataziuns e quels che san rispunder cun gie stattan sin peis.

-

Jeu hai in curtgin, nua ch’ei crescha legums.
-

En miu curtgin dat ei era pumers.
-

En miu curtgin san ins seruassar sin ina schischera.
-

Jeu hai engaschau in hortulan che gida mei da far la lavur el curtgin.
-

Las tschittas sgolan en miu curtgin.
-

En in caset hai jeu cavigliau tut mes utensils ch’jeu drovel per far si iert.
-

Il pastg sprezzel jeu cun in uder.
-

Miu curtgin enconuscha negina mulesta da viarms e baus.
-

En miu curtgin dat ei loghens suleglivs e loghens umbrivauns.
-

En miu curtgin ston ins segar il pastg regularmein.
-

Culs fretgs da miu curtgin hai jeu era gia fatg ina petta.
-

Jeu hai era ina ballabeina pils affons en miu curtgin.
-

En miu curtgin san ins raccoltar jarvas.
-

Sch’ins ei en miu curtgin, lu audan ins ils utschals.
-

Jeu hai pliras eras en miu curtgin.
-

Jeu partel miu curtgin cun zatgi auter.
-

Entuorn miu curtgin ha ei ina seiv.
-

La lavur en iert e curtgin fetsch jeu mez/mezza.
-

En miu curtgin hai jeu era plantau flurs.
-

Jeu sai mintga onn magliar legums ch’ein carschi en miu iert.
-

 Jeu hai in agen segapastg.
-

Miu curtgin ei schurmegiaus dil vent.
-

Jeu stoi bugnar miu curtgin regularmein.
-

Il curtgin ei il pli bi liug da miu dacasa.

G

Sligaziun

Translaziun:

Brokkoli, das ist nicht gut.

Das habt ihr wirklich gut gemacht.

a)

Il plaid gut cumpara en omisduas construcziuns.
b)

Per romontsch drovan ins il plaid bien sco adjectiv ed il plaid bein sco adverb.

H

Sligaziun

«BIEN di, co va ei cun tei?» – «Engraziel, ei va BEIN .»

In BIEN hortulan tgira siu curtgin mintga di.

Las puaunas ein carschidas BEIN uonn.

La colur da quellas flurs plai BEIN a mi.

Nus duvrein ina BUNA idea co sedeliberar dils schnecs.

Da quell'aura creschan ils legums BEIN.

Igl ei BIEN, sch'ins sega il pastg mintga jamna.

BUNS cunfins fan BUNS vischins.

Nus vein giu ina BUNA raccolta da meila.

Igl uost ei in BIEN meins per cavar truffels. 

Cugl uder va ei BEIN da bugnar il pastg.

Quei ei in BIEN plaz per las tomatas.

Ei fa BEIN da ruassar, suenter ch'ins ha luvrau el curtgin.

Erklärung

Ils students emprovan d'eruir, cu ins drova BIEN sco adjectiv e Bein sco adverb, il memo grammatical ei d’anflar ella part grammaticala da quei mied.

I

Sligaziun

Info grafica: per plascher integrar la sligiaziun dalla cruschera cul plaid-clav MEIN

 

Sligiaziuns pusseivlas:

Nus vein serrau la finiastra precautamein.

El ei semussaus generusamein.

Ti eis vegnius d'arver igl esch precautamein.

Ella ha salidau hofliamein sia anteriura scolasta.

Erklärung

Cun agid dil legn cruschau mussau ch'ins aschunta ad in adjectiv ella fuorma feminina la finiziun -mein per formar in adverb (communabel > communablamein). Tier ils adjectivs sin -ar ed -al vegn aschuntau il -mein alla fuorma masculina digl adject (cordial > cordialmein, regular > regularmein).

J

Sligaziun

Nus gratulein cordialmein sin natalezi. 

Quei pensum has ti sligiau mal. 

Andri ha salidau hofliamein il vischin. 

Ti has cumpleinamein raschun. 

Sas ti declarar a mi cuortamein, co quei uder funcziuna. 

La mumma bogna regularmein igl iert. 

Nus vein aviert precautamein igl esch. 

Has ti finalmein capiu quella regla? 

Ella ei sedecidida libramein dad ir quella via. 

Questa notg hai jeu durmiu malamein. 

Mia tatta saveva cantar bein. 

El va propi mal cun skis. 

Jeu ditgel a ti sinceramein, tgei ch’jeu tratgel da quella caussa.  

K

Sligaziun

E co quei freda – tgei tuffien!

Und wie das riecht – so ein Gestank!

 

Hai, co vus essas puppergnai!

Hai, wie ihr verwöhnt seid!

 

Oz mein nus treis ordaviert e luvrein sco bovs en iert.

Heute gehen wir drei nach draussen und arbeiten wie die Ochsen im Garten. 

 

Da tschein'ein ils affons caput, maglian sco selvadis tut.

Beim Nachtessen sind die Kinder geschafft/kaputt, essen wie die Wilden alles.

 

Il plaid wie cumpara en mintga construcziun.

L

Sligaziun

SCO vegn duvrau en cumparegliaziuns. 

Ex.: Nus vein luvrau sco bovs.

 

CO vegn duvrau en damondas indirectas ed all’entschatta da damondas. 

Ex.: El sa buc co jeu hai num.

Co has ti num?

Erklärung

La problematica da co e sco ei gia vegnida tematisada en Arvaportas A1 (capetel 6.2). Ils students duein cun agid d'exempels activar lur presavida e declarar il diever dils dus plaids ch'ei difficils, perquei ch’igl ei pli cumplex ch’el tudestg. 

M

Sligaziun

Il terren ei dirs SCO crap.

CO segas ti il pastg en tiu curtgin?

Jeu hai buc propi capiu CO ti vul far quei.

SCO mintg’onn vegnan ils schnecs suenter la plievgia.

CO quellas flurs fredan bein!

Fai quei SCO jeu hai mussau ei a ti.

Las tomatas gustan SCO ellas vacanzas ell'Italia.

CO plai miu curtgin a ti?

Sas ti CO ins sto tagliar las plontas?

El ha luvrau SCO in biestg.

Il curtgin ei ussa gie SCO novs.

Erklärung

Remarca:

Tenor vocabulari stuessen ins dir glimaia per Schnecke. El mintgadi vegn denton pli savens duvrau il plaid schnec.

N

Erklärung

Ils students teidlan la canzun cun agid dil text e nodan mintgamai plaids che han da far culla tematica dil curtgin. El plenum vegnan las damondas discutadas.

Sligaziun

•

Ils suandonts plaids fan ultra da quei part dil scazi da plaids dil curtgin: merlotscha, cultivar, posseder, reflurir, tetg, schetg.
•

Igl iert savess ella canzun era esser ina metafra per l'atgna imaginaziun, ils patratgs, la fantasia ni en general la sfera privata. 
•

Chiara Jacomet ei carschida si a Rabius ed ha studegiau jazz a Lucerna. Ella scriva ils texts e cumpona sias atgnas canzuns. Chiara conta per romontsch (siu lungatg-mumma) ed engles, persula ed en differentas formaziuns. Ina da quellas senumna ladunna.

O

Erklärung

Ils students empleinan las construcziuns cun lur agens patratgs. Il plaid che cumpletescha la secunda construcziun scrivan els sin in cedel che la scolasta rimna. La scolasta prelegia silsuenter ils cedels e la classa legna, tgi che ha scret quei plaid. Silsuenter sa quel/quella che ha scret il plaid explicar, pertgei che quella caussa ei aschi impurtonta per el/ella.