WORK IN PROGRESS

In üert

A

Sligaziun

Pled da soluziun: METTER ÜERT

Info grafica: per plascher integrar cruschera cul plaid da sligiaziun

Erklärung

La magistra prepara in 10 differents lös adüna üna coppina cun laint ün'erba o üna ragisch. Ella cuverna las coppinas cun ün fazölet o üna folia, per chi nu's vezza che chi’d es laint (10 posts).

 

Lura parta ella aint la classa in gruppas da duos. Mincha gruppa survain üna fascha per suogliar ils ögls e'ls cudeschs da lavur per far l'ingiavinera da pleds cruschats. Lura va ella pro mincha post. Ün student o üna studenta as suoglia ils ögls culla fascha, savura il cuntgnü da la coppina e prouva d'ingiavinar da che erba o ragisch chi's tratta. Scha quai nu til/tilla grataja, das-cha tschel student o tschella studenta güdar (quai es plü simpel, siond ch'el/ella vezza che chi'd es aint illa coppina).

 

Il pled da soluziun (metter üert) fa la punt a la poesia chi segua illa prosma lezcha. La magistra po sclerir che cha'l pled da soluziun significha ed introdüer la tematica cullas seguaintas dumondas:

•

Chi da vus ha ün üert a chasa?
•

Chi da vus metta jent giò üert?
•

Che crescha tuot in vos üert?

Remarcha:

In vallader daja duos pleds per l'expressiun tudais-cha Garten. Cun üert as manaja impustüt il lö, ingio cha verdüras, salatas ed erbas creschan in eras. Il pled curtin es plü general e descriva il lö, ingio chi's po as remetter ed ingio chi creschan bös-chs e fluors.

C

Sligaziun

In vallader daja duos pleds per l'expressiun tudais-cha Garten. Cun üert as manaja impustüt il lö, ingio cha verdüras, salatas ed erbas creschan in eras. Il pled curtin es plü general e descriva il lö, ingio chi's po as remetter ed ingio chi creschan bös-chs e fluors.

D

Sligaziun

  güst fos

Ils uffants mangian il prüm la verdüra cun gust.

   x

Il bap Flurin less cha'ls uffants predschan il damangiar.

 x  

Il di davo plouva.

   x

Tuot la famiglia lavura in üert.

   x

Il bap Flurin sto ir a cumprar ün zerclin.

   x

Els dan aua a l'üert e zerclan las urtias.

 x  

La lavur in üert es düra.

 x  

Davo la lavur loda il bap als uffants.

 x  

Da tschaina han ils uffants üna fom naira.

 x  

 

    

 

    

Erklärung

Ils students e las studentas legian las frasas e decidan, scha quellas sun güstas o fosas. Per finir agiundschan els duos aignas frasas. Els pon preleger lur frasas in classa o laschar decider a lur vaschin/vaschina, scha quellas sun güstas o fosas.

E

Erklärung

Ils students e las studentas suottastrichan illa poesia ils pleds chi han da chefar culs temas üert e curtin. La magistra tils dumonda da ramassar oters pleds e mincha studenta e student nomna duos pleds, ün chi cumainza cul custab da lur prenom ed ün oter chi cumainza cul custab da lur nom da famiglia (p.ex. Paul Müller > P sco pajais, M sco mantun). Scha'ls students nomnan pleds chi nu's rechattan süllas cartinas dal model da copchar, po la magistra cumplettar il model cun quels pleds. Ils pleds dal model da copchar vegnan tagliats oura e depuonüts cul cheu insü sün üna maisa, uschè cha tuot ils students e tuot las studentas tils pon leger. Ils students pondereschan in classa che gruppas chi's pudess far culs pleds e tils attribuischan a quellas gruppas.

Ils pleds pon gnir ordinats in gruppas: 

•

tenor la spezcha da pleds (verbs, nomens, adjectivs)
•

tenor quai chi viva e quai chi nu viva
•

tenor verdüra, frütta ed erbas
•

tenor bes-chas
•

tenor üsaglias d'üert
•

tenor activitats
•

tenor expressiuns chi rinvieschan a l'ora

F

Erklärung

Ils students e las studentas tschernan tschinch pleds e descrivan in ün pêr frasas il curtin o üert da lur sömmis. Sco evaluaziun prelegia la magistra las seguaintas constataziuns e quels chi san respuonder cun schi stan sü. 

•

Eu n'ha ün üert, ingio chi crescha verdüra.
•

In meis curtin esa eir bös-chs da frütta.
•

In meis curtin as poja far la posa sün ün giaschaditsch.
•

Eu n’ha ingaschà ad ün giardinier chi’m güda a far la lavur i’l curtin.
•

Ils splers svoulan intuorn in meis curtin.
•

In üna tschuffa n’haja miss tuot las üsaglias ch’eu douvr per metter giò üert.
•

Eu dun aua al tschisp cun ün uder.
•

In meis üert nun esa ingüna vermiglia.
•

In meis curtin esa lös sulaglivs e lös sumbrivaints.
•

Eu stögl sgiar regularmaing il tschisp in meis curtin.
•

Culla frütta da meis curtin n’haja eir fingià fat üna tuorta.
•

In meis curtin esa eir üna sbaluonzcha pels uffants.
•

In meis üert as poja racoglier erbas.
•

In meis curtin as doda a chantar ils utschels.
•

In meis üert esa plüssas eras cun verdüra, salatas ed erbas.
•

Eu part meis curtin culs vaschins.
•

Intuorn meis curtin esa üna saiv viva.
•

Eu fetsch svess la lavur in meis curtin.
•

Eu n’ha eir implantà bös-chs in meis curtin.
•

Eu poss mangiar tuot on verdüra ch’eu n’ha semnà in meis üert.
•

Eu n’ha ün agen sejatschisp.
•

Meis curtin es protet dal vent.
•

Eu stögl dar aua regularmaing a meis üert.
•

Il curtin es il plü bel lö da meis dachasa.

G

Sligaziun

Traducziun: 

Aus dem Schuppen nimmt Vater Flurin einen Schlauch, dazu eine gute Hacke.

Das habt ihr wirklich sehr gut gemacht!

a)

Il pled gut cumpara in tuottas duos frasas tradüttas in tudais-ch.
b)

In vallader as douvra pel pled tudais-ch 'gut' ils pleds bun sco adjectiv e bain sco adverb.

  

H

Sligaziun

«BUN di, co vaja cun tai?» – «Grazcha, i va BAIN.»

Ün BUN giardinier cultivescha seis curtin cun premura. 

Las ampuas sun creschüdas BAIN quist on.

La culur da quistas fluors am plascha BAIN.

Hast tü üna BUN'idea, co tegner davent las lindornas?

In quist'ora crescha la verdüra BAIN.

Id es BUN, schi's seja regularmaing il tschisp.

BUNS cunfins fan BUNS vaschins.

Nus vain gnü üna BUNA racolta da maila.

Il gün es ün BUN mais per metter mailinterra.

Cul uder vaja BAIN a dar aua al tschisp.

Quai es ün BUN lö per las tomatas.

I fa BAIN da far üna posa, davo chi s'ha lavurà in üert.

Erklärung

Ils students e las studentas prouvan d'eruir, co chi’s douvra il pled bun sco adjectiv e’l pled bain sco adverb. Il memo grammatical es da chattar illa part grammaticala da quist mez da lingua.

I

Sligaziun

Info grafica: per plascher integrar la sligiaziun dalla cruschera cul plaid-clav MEIN

 

Soluziuns pussiblas:

Nus vain serrà precautamaing la fanestra.

Els han lavurà diligiaintamaing.

Tü stoust necessariamaing gnir cun nus.

Ella ha salüdà gentilmaing a sia anteriura magistra.

Erklärung

In ün prossem pass vaina muossà cun agüd da l'ingiavinera da pleds cruschats chi's agiundscha ad ün adjectiv, solitamaing illa fuorma feminina, il suffix -maing per fuormar ün adverb (sincer > sincera > sinceramaing, necessari > necessaria > necessariamaing). Ils adjectivs in -al, -ar ed -el vegnan transfuormats in adverbs cun agiundscher il suffix -maing a la fuorma masculina da l'adjectiv (cordial > cordialmaing, regular > regularmaing, amiaivel > amiaivelmaing).

 

Attenziun:

Tscherts adjectivs vegnan dovrats sco adverbs e sun invariabels. Ultra da l'adverb bain trattà survart, sun quai p.ex.: bler, pac, güst, fos, leiv, greiv, plan, svelt, bass, ot.

 

Alchüns adverbs pon gnir dovrats tant in lur fuorma cuorta sco eir cul suffix -maing, p.ex.: ferm/fermamaing, greiv/greivamaing, mal/malamaing.

J

Sligaziun

Nus at gratulain cordialmaing pel anniversari.

El es profuondamaing trist.

Andri ha salüdà amiaivelmaing al vaschin.

Tü hast absolutamaing radschun.

Am poust tü declerar cuortamaing, co cha quist uder funcziuna.

La mamma dà regularmaing aua a l'üert.

Nus vain drivi precautamaing l'üsch.

Hast tü finalmaing inclet quista regla?

Ella s'ha decisa libramaing dad ir quella via.

Quista not n'haja durmi mal.

Mia tatta savaiva chantar bain.

El va propa mal culs skis.

Eu at di sinceramaing che ch'eu pens da quai.

K

Sligaziun

Dürant la tschain’ ils duos uffants

marmuognan hoz sco gronds brigants:

Während des Abendessens meckern heute

die beiden Kinder wie zwei Rohrspatze:

 

E co ch'el spüzza – che s-chiffus!

Und wie er stinkt – wie abscheulich!

 

Ils duos lavuran sco furmias,

Dan au' a l’üert, zerclan urtias.

Die beiden (Kinder) arbeiten wie Ameisen,

(sie) wässern den Garten, jäten die Brennnesseln.

 

Da tschaina els plü morts co vivs,

verdüras daja sco pro pasts festivs.

Beim Abendessen sind sie (die Kinder) todmüde,

Gemüse gibt es wie bei Festessen.

 

Minchüna da quistas frasas cuntegna il pled tudais-ch wie chi vain tradüt in vallader obain cun co obain cun sco. 

L

Sligaziun

CO vain dovrà per far dumondas. 

Ex.: Co hast tü nom? 

 

CO vain dovrà in frasas, cullas qualas i's po far dumondas. 

Ex.: Eu nu sa, co ch’el ha nom. (dumonda: Co ha el nom?)

 

CO vain eir dovrà per congualar a persunas, chosas o acziuns chi sun differentas.

Ex.: Ladina es plü gronda co Laura. / Tinet lavura main bain co Peder.

 

SCO vain dovrà per congualar a persunas, chosas o acziuns chi sun listessas.

Ex.: Anna es uschè svelta sco seis frar. / Marina sa tant sco tü.

Erklärung

La problematica da co e sco es fingià gnüda tematisada i’l chapitel 6.2 da Drivaportas A1. Ils students e las studentas dessan activar lur presavüda cun agüd d'exaimpels e declerar l'adöver dals duos pleds chi'd es difficil, perquai chi'd es plü cumplex co in tudais-ch.

M

Sligaziun

Il terrain es dür SCO ün crap.

CO sejast tü il tschisp in teis curtin?

Eu nun ha propa inclet, CO cha tü voust far quai.

SCO minch'on as muossan las lindornas davo üna plövgia.

CO cha quistas fluors oduran bain!

Fa quai SCO ch'eu t'ha muossà.

Las tomatas gustan SCO illas vacanzas in Italia.

CO at plascha meis curtin?

Sast tü, CO chi's sto tagliar la bos-chaglia?

El ha lavurà SCO ün nar.

Il curtin es uossa SCO nouv.

N

Erklärung

Ils students e las studentas taidlan l'audio e legian lura il text da l’impuls. Els notan ils pleds chi han da chefar cun üerts e curtins. Per finir discutan ils students las dumondas in classa.

Sligaziun

•

Ultra dal s-chazi da pleds trattà in connex cun üerts e curtins in quist chapitel, cumparan amo ils seguaints pleds i'l audio: biodiversità, insects, tschüblottöz d'utschels, tschireschas, brümblas, apricosas, zucchetti, cucumers, calendula, lavandula, s-chazi, salbas [üts], pomadas, üerts decorativs
•

L'üert i'l impuls pudess eir gnir considerà sco metafra per l'aigna imaginaziun dal paradis (l'üert vain eir nomnà uschè da l'autura svessa), per ün lö privat ed intim chi’s distingua dals üerts cultivats dals umans a la perfecziun.
•

Fadrina Hofmann es creschüda sü a Scuol in Engiadina Bassa. Ella ha stübgià scienzas da medias e da comunicaziun, schurnalissem e rumantsch a Friburg. Ella es statta tanter oter redactura da l'Agentura da Novitads Rumantscha e da la Südostschweiz per il Grischun dal Süd. Daspö la stà dal 2023 es ella integrada illa redacziun da la Posta Ladina. Fadrina Hofmann publichescha regularmaing texts da prosa in differentas revistas, scriva contribuziuns per l'emischiun 'Impuls' da Radiotelevisiun Rumantscha ed es autura da trais cudeschs: Dachasa/Daheim, Be mumaints/Momente nur e Janaiverin. Ella viva cun sia famiglia a Scuol. (Extrat da: https://swisspressaward.ch/de/member/c00030108)

O

Erklärung

Ils students e las studentas finischan las frasas cun lur agens impissamaints. Els notan sün ün scrittin il pled chi cumplettescha la seguonda frasa: La magistra ramassa lura ils scrittins e prelegia ils pleds cha'ls students han notà sün quels, e'ls constudents ingiavinan chi chi ha scrit il pled. Sch'els ingiavinan inandret, po quel o quella chi ha scrit il pled declerar, perche cha quella chosa es uschè importanta per el/ella.